Met de Marktvisie willen we als Buyer Group Grondstromen circulair en hoogwaardig gebruik van grond en bagger versnellen. In dit kader wordt een datastelsel verkend op landelijke schaal. Dit stelsel moet via data uit onder ander grondonderzoeken, gekoppeld aan de Basisregistratie Ondergrond inzicht geven in de chemische, biologische en fysische kwaliteit van grond - en vraag en aanbod efficiënt koppelen. Een nieuwe maatschappelijke kosten‑batenanalyse (MKBA) laat zien dat een federatief datastelsel op landelijke schaal voor grondstromen zowel financieel als ecologisch een doorbraak kan betekenen. Maatschappelijke baten hiervan kunnen oplopen tot 438 miljoen euro.
Het ministerie van BZK-VRO en Geonovum hebben recent een maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) uitgevoerd om te onderzoeken wat de haalbaarheid van een federatief datastelsel is. Het onderzoek laat zien wat de (eenmalige) investering en structurele kosten zijn voor het inrichten van het datastelsel circulaire grondstromen en de verwachte maatschappelijke baten.
Vraag en aanbod beter koppelen
Advies uit de MKBA is om dat inzicht landelijk te organiseren, via een datastelsel op landelijke schaal. Dat systeem moet gegevens uit grondonderzoeken - gekoppeld aan de Basisregistratie Ondergrond - samenbrengen, zodat duidelijk wordt welke grond vrijkomt, wat de kwaliteit is en waar vraag bestaat. Door vraag en aanbod beter te koppelen, kunnen onnodige transportbewegingen worden voorkomen en kan grond vaker lokaal worden hergebruikt. Dat is niet alleen efficiënter, maar ook beter voor de bodemkwaliteit en biodiversiteit.
Grote maatschappelijke baten
Uit de MKBA blijkt dat zo’n datastelsel aanzienlijke maatschappelijke baten oplevert. Twee varianten zijn onderzocht: een regionaal stelsel en één landelijk georganiseerd systeem. De regionale variant levert naar verwachting ruim 270 miljoen euro aan baten op tussen 2027 en 2050, tegenover 91 miljoen euro aan kosten. Het saldo komt daarmee uit op een positief resultaat van ongeveer 178 miljoen euro.
De landelijke variant scoort nog veel beter. Die levert naar schatting ruim 554 miljoen euro aan baten op, terwijl de kosten 116 miljoen euro bedragen. Het positieve saldo komt daarmee uit op ongeveer 438 miljoen euro. In beide gevallen zijn er bovendien baten die niet volledig in geld zijn uit te drukken, zoals ecologische winst, beter hergebruik van data en lagere handhavingskosten. De MKBA geeft aan dat deze niet‑gekwantificeerde voordelen de uitkomst waarschijnlijk nog gunstiger maken.
De baten komen vooral voort uit minder faalkosten en schadeclaims, betere marktwerking, minder transportbewegingen en een aanzienlijke reductie van CO₂‑uitstoot. Zo leidt het landelijke stelsel tot bijna 26 miljoen euro aan CO₂‑reductie door minder primaire grondwinning en ruim 25 miljoen euro door minder transport. Ook de vermindering van luchtverontreiniging door NOx en fijnstof is aanzienlijk: bijna 97 miljoen euro in de landelijke variant. Daarnaast zorgt betere afstemming van vraag en aanbod ervoor dat minder ongewenste grondverplaatsingen plaatsvinden, wat ecologische schade beperkt en de kwaliteit van lokale bodems ten goede komt.
Landelijk stelsel
De kosten van het landelijke stelsel liggen iets hoger dan die van de regionale aanpak, vooral door de inrichting van een uniform afsprakenstelsel en landelijke governance. Toch vallen de jaarlijkse aansluitkosten in de landelijke variant juist lager uit, doordat standaardisatie zorgt voor efficiëntere processen. Waar de regionale variant jaarlijks bijna 39 miljoen euro aan structurele aansluitkosten vraagt, komt dit in de landelijke variant uit op ruim 30 miljoen euro.
De analyse laat zien dat een gefaseerde route - eerst regionaal, later landelijk - uiteindelijk duurder is en minder oplevert. Vanuit economisch en maatschappelijk perspectief is het daarom doelmatiger om direct één landelijk stelsel in te richten. Vooral grote programma’s zoals het MIRT en het Hoogwaterbeschermingsprogramma spelen hierin een belangrijke rol. De enorme hoeveelheden grond die daarbij vrijkomen, zorgen ervoor dat de investering in een landelijk stelsel snel kan worden terugverdiend.
Meer informatie
Wil je meer weten over dit onderzoek? Lees dan de eindrapportage MKBA datastelsel circulaire grondstromen.