Van waterveiligheidsopgave tot gebiedsontwikkeling

Het Noord-Limburgse Well had in 1993 en 1995 te kampen met hoogwater van de Maas en forse overstromingen. Om dit niet nog eens te laten gebeuren, zijn destijds versneld dijken aangelegd. Deze zijn echter niet sterk en hoog genoeg om het dorp en de omliggende kernen in de toekomst goed te blijven beschermen. Vandaar de dijkversterking als hoogwaterbeschermingsmaatregel, gecombineerd met het herstel van de zogenoemde ‘Groene Rivier’ en andere opgaven. Het uitgangspunt was om zoveel mogelijk gebiedseigen grond te gebruiken. Dit lukt door een integraal plan te ontwikkelen en grondgestuurd te ontwerpen. Ook de expertise van de markt was cruciaal, die werd benut door de verzamelde informatie al bij de aanbesteding te delen. Als resultaat wordt de aanwezige grond maximaal gebruikt en is de aanvoer van nieuwe grond nihil.

Hoogwaardig grondgebruik door gekoppelde opgaven

“De opgave begon als een eenvoudige dijkversterking”, vertelt Joyce Vreede, projectmanager van Waterschap Limburg. “Met als doel grondverzet en grondafvoer te minimaliseren, verkenden we of een combinatie met de rivierverruiming haalbaar zou zijn. De kaders hiervoor ontbraken echter, waardoor we terug naar de tekentafel moesten om de plannen concreet te maken.”

Opnieuw kwam het water in de Maas hoog te staan, waardoor de urgentie voor beide projecten sterk voelbaar was. Dat zorgde voor een versnelling. “Met vertegenwoordigers van de vijf betrokken overheden en een ingenieursbureau werkten we binnen drie maanden naar een integrale oplossing toe. Dat was een intensief proces met een mooi resultaat: een plan voor hoogwaterveiligheid in het gebied, natuur- en landschapsontwikkeling en toekomstbestendige landbouw.”

Grondgestuurd ontwerpen dankzij maatwerkregel

Complex was de tweedeling van de dijken. “Aan de Maaskant moet de dijkversterking voldoen aan de eisen van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, namelijk een voorgeschreven hoogte en opbouw volgens een sober en doelmatig ontwerp”, legt Joyce uit. “De dijk aan de kant van de Groene Rivier is niet gebonden aan diezelfde eisen. Door hiervoor een grondgestuurd ontwerp met bredere en flauwere taluds te maken, kunnen we meer grond uit de ontgravingen van de rivierverruiming kwijt.” Een maatwerkregel is nodig om dat grondaanbod te koppelen aan de behoefte aan grond. “De complicerende factor is dat grond van water naar bodem vanuit de Wet bodembescherming minder snel wordt toegestaan dan andersom. We hebben een waterbodemkwaliteitskaart als onderbouwing ingezet, want eigenlijk verandert de bodem van het gebied niet. Vóór 1980 was er immers al een geul die nu met de Groene Rivier wordt hersteld.” Het integrale ontwerp kreeg dankzij die onderbouwing het groene licht en de aanbesteding is afgerond. Tussen 2026 en 2030 worden de dijkversterking, de aanleg van de Groene Rivier, de gebiedsontwikkeling en een aantal mooie koppelkansen gerealiseerd.

Resultaat met meekoppelkansen

Met de vrijkomende grond vanuit de ontgravingen worden kerende steilranddijken aangelegd die bij het Limburgse terrassenlandschap passen. De aanleg van de Groene Rivier creëert een nieuw beekdal en met maatwerk in de omwalling wordt de functie van kasteel Well als waterburcht in ere hersteld. Door de toestroom van kwel komt natuurontwikkeling op gang en ook het oorspronkelijke landschap keert terug.

In het integrale plan wordt het gebied voorbereid als toekomstbestendig landbouwgebied, waarbij De Markestichting en agrariërs medebeheerders van het landschap worden. Een gezonde bodem en goed waterbeheer zijn hierin belangrijke doelstellingen en aandachtspunten. Door een omgevingswerkgroep te vormen, hadden bewoners en lokale initiatiefnemers een stem in het integrale plan.

Waarde voor het hele gebied

“Door de dijkversterking, dijkverlegging en aanleg van de Groene Rivier borgen we de hoogwaterveiligheid in het gebied. De waterstand van de Maas daalt met 17 cm en dat heeft een positief effect bij hoogwater in de hele regio tot aan Roermond”, benadrukt Joyce. Op veel meer manieren plukt het gebied voordelen van het integrale plan. Zo ontstaat ruimte voor woningbouw door de slimme dijkverlegging.

Succesfactoren

“Het vraagt lef om verder te kijken dan je eigen opgave alleen en om je eigen processen aan te laten sluiten op het gezamenlijke project. Dat vraagt om mensen op sleutelposities die de overtuiging hebben dat juist een integrale benadering de meeste waarde oplevert voor het gebied en veel meer voordelen heeft. Het voorlopig ontwerp was een onderdeel van de aanbesteding. De aanbesteding heeft bevestigd dat de markt met innovatieve ideeën weet te komen om het ontwerp verder te optimaliseren en nog slimmer met de vrijkomende grondstromen om te gaan.”